به قلم مهسا صفری؛ در این یادداشت نویسنده به بررسی نقش اسراف در پس‌رفت جوامع اسلامی از منظر فرهنگی، اقتصادی و دینی می‌پردازد.

۱. دیدگاه دینی به اسراف

در قرآن کریم، اسراف به صراحت محکوم شده است. آیه ۱۴۱ سوره اعراف می‌فرماید: «وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» (اسراف نکنید که خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد). این اصل دینی، مصرف متعادل و احترام به منابع را ترویج می‌کند. همچنین، در احادیث، مانند کلام پیامبر اکرم (ص) که فرمودند: «اقتصاد نصف معیشت است»، بر میانه‌روی تأکید شده است. با این حال، انحراف از این ارزش‌ها در برخی جوامع اسلامی به اسراف در منابع طبیعی، مالی و انسانی منجر شده و زمینه‌ساز پس‌رفت شده است.

۲. اسراف و تأثیرات اقتصادی

اسراف در جوامع اسلامی، به‌ویژه در کشورهای تولیدکننده نفت، گاهی به شکل مصرف بی‌رویه منابع طبیعی دیده می‌شود. برای مثال، گزارش‌ها نشان می‌دهند که برخی کشورهای خلیج فارس با مصرف بالای انرژی به ازای هر نفر (مانند ۸٫۳ تن معادل نفت به ازای هر نفر در قطر در سال ۲۰۲۰) با چالش‌های پایداری مواجه‌اند. این مصرف‌گرایی، وابستگی به منابع محدود را افزایش داده و مانع سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساخت‌های پایدار شده است.

علاوه بر این، اسراف در منابع مالی، مانند هزینه‌های گزاف در پروژه‌های غیرضروری یا نمایش‌های تجملاتی، باعث کاهش منابع برای آموزش، بهداشت و فناوری شده است. این موضوع در کشورهایی که با نابرابری اقتصادی مواجه‌اند، به تشدید فقر و عقب‌ماندگی منجر شده است.

۳. اسراف و تأثیرات فرهنگی-اجتماعی

در برخی جوامع اسلامی، تحت تأثیر جهانی‌سازی و مصرف‌گرایی غربی، فرهنگ اسراف در قالب تجمل‌گرایی و رقابت‌های اجتماعی (مانند مراسم‌های پرهزینه عروسی) رواج یافته است. این پدیده، که در تضاد با ارزش‌های اسلامی مانند قناعت و ساده‌زیستی است، به تضعیف همبستگی اجتماعی و افزایش شکاف طبقاتی کمک کرده است. برای مثال، در آفریقای جنوبی، مراسم‌های پرزرق‌وبرق با نمایش اسراف (مانند “ایزیکوتانه”) به عنوان نمادی از ثروت، به هدررفت منابع منجر شده است.

۴. اسراف و پس‌رفت معنوی

از منظر دینی، اسراف نه تنها منابع مادی را هدر می‌دهد، بلکه به انحطاط معنوی نیز منجر می‌شود. غفلت از ارزش‌هایی مانند شکرگزاری و امانت‌داری در قبال نعمت‌ها، جوامع را از هدف اصلی تمدن اسلامی، یعنی تعالی معنوی و مادی، دور کرده است. این انحطاط معنوی می‌تواند انگیزه برای پیشرفت علمی و اجتماعی را کاهش دهد.

۵. راهکارها

• آموزش دینی و فرهنگی: ترویج فرهنگ قناعت و مصرف متعادل از طریق آموزش‌های دینی و رسانه‌ها.
• سیاست‌گذاری پایدار: اجرای برنامه‌های مدیریت منابع، مانند بازیافت و بهینه‌سازی مصرف انرژی، با الهام از اصول اسلامی.
• اصلاح الگوهای مصرف: تشویق به ساده‌زیستی و کاهش تجمل‌گرایی در مراسم‌های اجتماعی.

نتیجه‌گیری

اسراف در جوامع اسلامی، چه در قالب هدررفت منابع طبیعی، مالی یا فرهنگی، به پس‌رفت اقتصادی، اجتماعی و معنوی منجر شده است. بازگشت به اصول اسلامی مانند قناعت، امانت‌داری و میانه‌روی، همراه با سیاست‌گذاری‌های مدرن، می‌تواند این چالش را برطرف کند. جوامع اسلامی با تکیه بر ارزش‌های دینی و دانش روز می‌توانند الگویی برای توسعه پایدار ارائه دهند.