طبق گفته ی کارشناسان  هر هکتار جنگل قریب به ۷.۵ تا ۸.۵ تن گاز کربنیک خوب و ۲.۵ تن اکسیژن آزاد می‌کند که این میزان اکسیژن تولید شده توسط درختان معادل اکسیژن مصرفی ۱۰ نفر در سال است . طبق این آمار ۶۰ درصد اکسیژن مورد نیاز ساکنان زمین را جنگل‌ها تامین می‌کنند و درختان از نظر حفظ آب، جلوگیری از فرسایش خاک و تاثیرات آب و هوایی دارای اهمیت هستند، حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار از مساحت استان لرستان پوشیده از جنگل است که این جنگل‌ها از با ارزش‌ترین ذخایر جنگلی جهان است. مهم‌ترین گونه گیاهی در جنگل‌های لرستان بلوط است که این درختان نقش فوق‌العاده اکولوژیستی دارند و منابع مهمی برای حفظ آب و خاک محسوب می‌شوند.با توجه به اینکه جنگل‌های زاگرس بیش از پنج میلیون هکتار وسعت داردبیش از ۲۲ میلیون تن اکسیژن تولید می کنند. در واقع جنگل‎‌های لرستان پشتوانه‎ای برای استمرار و بقای دیگر بخش‎های تولیدی استان محسوب می‌‎شوند و استفاده اقتصادی از این جنگل‎‌ها بیشتر برای تولید محصولات فرعی است.
اما متاسفانه هرساله بخش‌های زیادی از این جنگل‌ها و مراتع لرستان دچار آتش‌سوزی می‌شوند و خسارات جبران‌ناپذیری به محیط زیست و اقتصاد منطقه وارد می‌کنند. بلوط یکی از مهم‌ترین گونه‌های درختی زاگرس با عمری طولانی حدود ۵۰۰ سال (گاهی حتی تا ۲۰۰۰ سال) است و در ۱۱ استان کشور امتداد دارد که در نوع خود از بی‌نظیرترین جنگل‌های جهان به شمار می‌رود و حالا چشم طمع زغال گیران به جنگل‌های این خطه است ،خطه ای که آن را به نام جنگل‌های بلوط زاگرس می‌شناسند و به جرات می‌شود گفت زاگرس نام و شهرت خود را از بلوط دارد ، درختانی است که هم خاک از آنان نفس می‌گیرد و هم هوا از آن سیراب می‌شود.
در ایران ماده ۴۶ تا ۵۰ قانون اساسی بر حفاظت و صیانت از منابع طبیعی، جنگل‌ها و محیط زیست تاکید دارد و تحقق این اصل بسیار مهم و حیاتی است از سوی دیگر در ماده ۴۸ قانون اساسی، حفاظت و بهره برداری از منابع طبیعی تصریح شده است و در خصوص از بین بردن منابع طبیعی از جمله جنگل‌ها جرم انگاری شده است. جنگل‌ های ۶ میلیون هکتاری زاگرس با گستردگی در ۱۲ استان کشور، ۴۰ درصد جنگل‌های ایران را تشکیل می‌دهد و بلوط حدود ۷۰ درصد گونه ‌های این رویشگاه را شامل می‌ شود ، بر اساس مطالعات انجام شده در جنگل‌های زاگرس ۲ هزار و ۳۷۲ گونه گیاهی، ۶۱ گونه پستاندار، ۲۷ گونه ماهی، ۱۶۷ گونه پرنده و ۳۷ گونه خزنده شناسایی شده است. در این گزارش تحقیقی تحلیلی، به بررسی علل، چالش‌ها و راهکارهای مقابله با آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع استان لرستان می‌پردازیم.

علل آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع لرستان

عوامل انسانی:
۱- بی‌احتیاطی گردشگران و ساکنان محلی در روشن کردن آتش و عدم خاموش کردن آن: بی‌احتیاطی در خاموش کردن آتش، رها کردن زباله در طبیعت، و عدم توجه به خطرات ناشی از انعکاس نور خورشید از اشیاء شیشه‌ای و پلاستیکی، می‌تواند به فاجعه‌ای بزرگ تبدیل شود.

۲- آتش زدن عمدی جنگل‌ها و مراتع به منظور تصرف اراضی یا ایجاد مرتع: طبق آمار از ابتدای تیرماه تا ۱۶ شهریور، ۲۵۴ فقره آتش‌سوزی در سطح پنج هزار و ۸۳۷ هکتار این استان داشته‌ایم که علت بیشتر این حریق‌ها عمدی بوده است . بررسی‌ها نشان می‌دهد که آتش‌سوزی‌های عمدی در جنگل‌ها اغلب با انگیزه‌هایی چون تصرف زمین، کسب سود از فروش چوب و زغال و یا انتقام‌جویی صورت می‌گیرد. این اقدامات نه تنها به محیط زیست آسیب می‌رساند، بلکه امنیت ملی را نیز تهدید می‌کندکه برای کنترل و شناسایی آتش‌افروزان نیاز به ورود جدی دستگاه قضایی و اطلاعاتی استان احساس می‌شود. برخورد قاطع با عاملان آتش‌سوزی‌های عمدی یکی از مهم‌ترین راهکارها برای مقابله با این پدیده است. دستگاه قضایی باید با اعمال مجازات‌های سنگین، بازدارندگی لازم را ایجاد کند. همچنین، همکاری و هماهنگی بین دستگاه‌های مختلف از جمله محیط زیست، منابع طبیعی، نیروی انتظامی و اطلاعات برای شناسایی و دستگیری آتش‌افروزان ضروری است. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان نیز عامل تمام آتش سوزی های رخ داده در جنگل و مراتع لرستان را انسانی معرفی نموده که ۹۰ درصد آنها از آتش زدن پس چر مزارع آغاز و وزش باد و پوشش گیاهی بالا، موجب سرایت آتش به جنگل و مرتع شده است.

۳- رها کردن زباله‌های قابل اشتعال و فعالیت‌های کشاورزی غیرمجاز: حتی یک بطری شکسته شیشه ای و یا یک بطری آب معدنی با چندین قطره آب موجود در آن می تواند نور خورشید را متمرکز و سبب ایجاد آتش سوزی شود. شایسته است از هم اینک فرهنگ سازی، آموزش و اطلاع رسانی نحوه ورود افراد به طبیعت گوشزد شود تا این خطر مهیب آتش سوزی کاهش یابد.

چالش‌های مقابله با آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع لرستان

مقابله با آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع در استان لرستان با چالش‌های متعددی روبروست که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱-کمبود تجهیزات و امکانات اطفاء حریق: میرزایی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان در خصوص تجهیزات اطفای آتش نیز اظهار داشت: تجهیزات انفرادی همکاران حوزه اطفای حریق و تیم واکنش سریع تکمیل است و امکاناتی مانند آتش کوب و دمنده وجود دارد ، اما با توجه به شرایط جغرافیایی و گستردگی جنگل های استان، باید سیستم اطفای حریق هوایی در منطقه تعریف شود. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان ادامه داد: مکاتباتی در این راستا صورت گرفته و موافقت اولیه نیز اخذ شده است تا لرستان در سال آینده مرکز استقرار بالگرد اطفای حریق باشد.
وی بیان کرد: باید از بالگرد برای اطفای حریق استفاده شود و در مواقعی که استفاده از بالگرد با مفهوم “آب پاش” برای اطفا امکان پذیر نیست، باید با هلی برد نیرو از طریق بالگرد، نیروهای انسانی را در کمترین زمان به منطقه انتقال داد تا از حجم و گستردگی سطح آتش سوزی جلوگیری شود. همچنین تهیه تجهیزات ضروری از جمله دمنده، بی‌سیم و وسایل و تجهیزات گروهی شامل فلشبک، دوربین شکاری، چادر انفرادی، کیسه خواب و تجهیزات انفرادی کوله پشتی، لباس نسوز، کفش عملیاتی، دستکش، کلاه، عینک، ماسک، پابند، بیل، دوربین، چراغ قوه، پتو، جعبه کمک های اولیه، از دیگر نیازهای ضروری در این استان برای مهار آتش سوزی احتمالی جنگل ها و مراتع استان است.

۲-عدم وجود نیروهای آموزش‌دیده و متخصص در اطفاء حریق: مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان تاکید کرد: عامل تمام آتش سوزی های رخ داده در جنگل و مراتع لرستان انسانی بوده که ۹۰ درصد آنها از آتش زدن پس چر مزارع آغاز و وزش باد و پوشش گیاهی بالا، موجب سرایت آتش به جنگل و مرتع شده است.
وی بدون اشاره به تعداد دیده بان های منابع طبیعی در استان اضافه کرد: امسال به منظور حل این مشکل، برای نخستین بار از همیاران طبیعت کمک گرفته شد و ۵۵۰ نفر از نیروهای مردمی، دوست داران طبیعت و اعضای سازمان های مردم نهاد به منظور رصد، پایش و مراقبت عرصه های ملی سازماندهی و آموزش داده شدند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان با بیان اینکه لرستان اولین استان از حیث جنگل‌های زاگرس است، افزود: ۳۴ هزار نفر بهره‌بردار مرتع در استان وجود دارد و ۶۰۰ هزار هکتار از جنگل‌های لرستان تحت تاثیر پدیده خشکیدگی است که با تشدید آتش سوزی ها، میزان خسارت وارده بر این عرصه ها افزایش یافته است.

۳-ضعف قوانین و مقررات مربوط به حفاظت از جنگل‌ها و مراتع: چقدر سخت و دردناک است که عده ای دقیقا می دانند در حال چه کاری هستند، می دانند باید برای تلافی کردن اختلافات طایفه ای، زغال گیری یا زهر چشم گرفتن از منابع طبیعی برای چرای دام و دهها مورد دیگر، نفس زمین را به شماره بیندازند و به راحتی این اقدام را انجام می دهند.
شعله های آتشی که از روی عمد و در پس آن به دلیل ناآگاهی این افراد به جان زمین زاگرس افتاده است ، به هر حال با زحمت و رنج خاموش می شود، اما زخم این نوع طرز تفکر و بی خیالی و بی مسوولیتی نسبت به طبیعت و موهبت های الهی بر چهره فرهنگ و محیط زیست می نشیند ، بنابراین آگاه سازی اقشار مختلف نسبت به ارزش طلایی زاگرس، اهمیت بسیاری دارد که در این راه باید فرهنگ سازی کرد.

۴-عدم همکاری کافی بین دستگاه‌های مسیول و مردم در اطفاء حریق

۵- پراکندگی و صعب‌العبور بودن مناطق جنگلی و مرتعی: مساحت کل جنگل ‎های زاگرس حدود ۲.۵ میلیون هکتار است و جنگل‎ های لرستان ۴۳ درصد از مساحت استان و هفت درصد از مساحت کل کشور را در بر می‌‎گیرد به طوری‎که این استان بعد از استان‎ های فارس و خراسان جنوبی مقام سوم را از نظر سطح جنگل دارد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که بیشترین آتش‌سوزی‌ها در مناطق صعب‌العبور و دور از دسترس رخ داده است. این امر، عملیات اطفاء حریق را با مشکلات زیادی مواجه کرده و به گسترش آتش دامن زده است. صعب‌العبور بودن مناطق آتش‌سوزی، عملیات اطفاء حریق را دشوار و زمان‌بر می‌کند. نبود امکانات کافی برای دسترسی به مناطق آتش‌سوزی و کمبود نیروی انسانی متخصص، از دیگر چالش‌هایی است که در این زمینه با آن مواجه هستیم. برای مقابله با آتش‌سوزی‌های جنگلی، نیاز به یک برنامه جامع و بلندمدت است. این برنامه باید شامل اقداماتی مانند افزایش آگاهی عمومی در مورد خطرات آتش‌سوزی، تقویت تجهیزات اطفاء حریق، آموزش نیروهای امدادی و ایجاد سیستم‌های هشدار زودهنگام باشد. همچنین، همکاری بین دستگاه‌های مختلف مانند منابع طبیعی، محیط زیست، آتش‌نشانی و نیروی انتظامی برای مقابله با این پدیده ضروری است.

راهکارهای مقابله با آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع لرستان
برای مقابله با آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع در استان لرستان، لازم است راهکارهای زیر به طور جدی مورد توجه قرار گیرند:

پیشگیری از وقوع آتش‌سوزی:
۱-آموزش و اطلاع‌رسانی به مردم در مورد خطرات آتش‌سوزی و نحوه پیشگیری از آن
آموزش عمومی یکی از مهم‌ترین عوامل پیشگیری از آتش‌سوزی است. با برگزاری کارگاه‌ها و کمپین‌های آموزشی می‌توان آگاهی مردم را نسبت به خطرات آتش‌سوزی افزایش داد و آن‌ها را به مشارکت در حفظ محیط زیست تشویق کرد.

۲-ایجاد گشت‌های منظم در مناطق جنگلی و مرتعی
نظارت مستمر بر مناطق حساس، محدود کردن دسترسی به برخی مناطق در فصول پرخطر و تجهیز روستاهای حاشیه جنگل‌ها و مراتع به تجهیزات اطفای حریق اولیه از دیگر اقدامات پیشگیرانه‌ای است که کارشناسان بر اهمیت آن تاکید می‌کنند.۳- برخورد قاطع با افرادی که به طور عمدی اقدام به آتش زدن جنگل‌ها و مراتع می‌کنند۴-اطفاء حریق: تأمین تجهیزات و امکانات لازم برای اطفاء حریق: کارشناسان محیط زیست به ایجاد تیم‌های واکنش سریع مجهز به تجهیزات مدرن و هماهنگی بین سازمان‌های مختلف تاکید دارند. آن‌ها معتقدند که استفاده از فناوری‌های نوین مانند ماهواره‌ها، پهپادها و سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی می‌تواند در تشخیص زودهنگام آتش‌سوزی و هدایت عملیات اطفای حریق بسیار موثر باشد. همچنین، ایجاد کمربندهای سبز در اطراف مناطق مسکونی و صنعتی و توسعه روش‌های سنتی مانند ایجاد آتش‌بَر از دیگر راهکارهایی است که کارشناسان پیشنهاد می‌کنند.
۵-آموزش نیروهای متخصص در اطفاء حریق
۶-ایجاد سیستم‌های هشدار سریع و اعلام حریق
۷-همکاری بین دستگاه‌های مسیول و مردم در اطفاء حریق
کارشناسان معتقدند که برای مقابله موثر با آتش‌سوزی‌ها، نیاز به قوانین و مقررات سخت‌گیرانه و همچنین تخصیص بودجه کافی است. آن‌ها بر لزوم جرم‌انگاری آتش‌سوزی‌های عمدی و تعیین مسیولیت‌های مشخص برای هر یک از دستگاه‌ها تاکید دارند. همچنین، کارشناسان بر اهمیت انجام مطالعات دقیق برای شناسایی علل اصلی آتش‌سوزی‌ها و توسعه روش‌های جدید اطفای حریق تاکید می‌کنند.
در نهایت، کارشناسان محیط زیست بر این باورند که مقابله با آتش‌سوزی‌های گسترده نیازمند یک رویکرد جامع و مشارکت همه جانبه مردم، دولت و سازمان‌های مردم‌نهاد است. آن‌ها معتقدند که با اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، مقابله‌ای موثر و برنامه‌ریزی بلندمدت برای احیا و بازسازی مناطق آسیب‌دیده می‌توان از تکرار این حوادث تلخ جلوگیری کرد و به حفظ محیط زیست کمک کرد.

احیای جنگل‌ها و مراتع آسیب‌دیده:
۱-کاشت نهال‌های بومی و مقاوم به خشکی
کارشناسان محیط زیست بر این باورند که پس از اطفای حریق، احیا و بازسازی مناطق آسیب‌دیده از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. آن‌ها معتقدند که کاشت گونه‌های گیاهی مقاوم به آتش و خشکی، اجرای عملیات آبخیزداری و بیولوژیکی برای جلوگیری از فرسایش خاک و حمایت از جوامع محلی برای مشارکت در فعالیت‌های احیا و بازسازی از جمله اقداماتی است که باید در این زمینه انجام شود.
۲-اجرای طرح‌های آبخیزداری و جلوگیری از فرسایش خاک
۳-حفاظت از مناطق احیا شده و جلوگیری از ورود دام به آنها

نتیجه‌گیری:
آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع استان لرستان، یک چالش جدی برای محیط زیست و اقتصاد منطقه است. برای مقابله با این چالش، لازم است راهکارهای پیشگیرانه و اطفاء حریق به طور جدی مورد توجه قرار گیرند و همکاری بین دستگاه‌های مسیول و مردم افزایش یابد. همچنین، احیای جنگل‌ها و مراتع آسیب‌دیده نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.امیدواریم با اجرای راهکارهای پیشنهادی، بتوانیم شاهد کاهش آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع استان لرستان و حفظ این منابع ارزشمند برای نسل‌های آینده باشیم.جنگل های لرستان سالانه اکسیژن ۱۲ میلیون نفر را تامین می کنند ، بنابراین حفاظت از این منابع وظیفه مهم عموم مردم بشمار می رود، چراکه با توجه به تغییر اقلیم، کاهش بارش ها، وجود ریزگردها و گرم شدن هوا، حفاظت از جنگل های استان در اهمیت قرار دارد.